تبلیغات
ایران ، ،تاریخ و فرهنگ ، تات ، تاکستان ، تاتی ، چهره های تات ، هنر - ترانه های تاتی - تاکستان
ایران ، ،تاریخ و فرهنگ ، تات ، تاکستان ، تاتی ، چهره های تات ، هنر

ترانه های تاتی - تاکستان

نویسنده :بهمن رحمانی
تاریخ:چهارشنبه 23 اردیبهشت 1394-04:53 ب.ظ

تاتی یک زبان است، زیرا کسی که اهل زبان نیست، برای گویش بدان، چاره ای جز آموزش ندارد. سخن بر سر ادبیات شفاهی تات است و نقد و بررسی آن .

جنبه های ادبی، زبانی، فکری، زیباشناسی و ... همان ادبیاتی که همه تات با آن آشنایی دیرینه دارند و آن را مونس تنهایی خود می دانند و با هم می خوانند :

اَزمون تَ دَس خاکایمون *

جالیز ون (کالیکون)، پستکایمون (پوستکایمون) *

سرمون بِزَند سَنگِ سر*

اِی کِمچیه خِمن بُومه *

خِمنون آدا چا *

چا چوما را وُویاش آدا *

وُویامون آدا دِرختِ *

درخت چوما را ولگش آدا *

ولگمون آدا بِزه *

بزه چوما را شیرش آدا *

شیرمون آدا قری ننه *

قری ننه چوما را گیردِیاش دِبست *

گیردیامون آدا مِلّا،

مِلّا چوما را دوویاش بیه و ...


من و تو، یار صمیمی و به هم وابسته ایم،

چون وابستگی پوست میوه (نوعی میوه از دسته خربزه) با خود میوه که تنها کارد یا چاقو ما را از هم جدا می کند،

سر خود را بر سنگی زدیم

و خون از سر ما بر روی سنگ ریخت،

آن خون را به چاه دادیم

 چاه به ما آب داد

و آب را به درخت دادیم

و درخت به ما برگ داد،

برگ را به بُز دادیم

و بز به ما شیر داد

و شیر را به پیرزن خانه (مادربزرگ) دادیم

و او برای ما نان پخت

و این نان را به ملای محل دادیم

و او برای ما دعا کرد و ...

در ادیبات شفاهی تات ترانه هایی به یک وزن و آهنگ داریم که بیشتر دو رکنی بوده و از نظر نوع هجا کاملا مطابق با یکدیگر نیستند و می توان گفت از وزن عروضی درست و قافیه سالم، برخوردار نیستند.

این ترانه ها قالبی چون دوبیتی دارند و از چهار مصراع تشکیل شده اند و قافیه در مصراع اول و دوم و چهارم اجباری و در مصراع سوم اختیاری است .

اما دوبیتی وزن مشخصی دارد و سه رکنی است. شامل مفاعلین مفاعیل (فعولن). البته دوبیتی یا فهلویات نیز در ابتدا از وزن عروضی درستی برخوردار نبوده و بعدها وزن منسجمی یافته اند.

مانند:

دِرَختون لاقَه لاقَه                                                             لاقاش پُرا چاقالِه


       اَی چَروا چَرا فِره                                                              چروای بِرون آغالِه

در این ترانه ها صداقت، یکدلی، سادگی اندیشه و سلاست زبان جلوه آشکار دارد.

این ترانه زبان حال عاشق است در ابراز عشق به معشوق:

جاجِیمِم باشِی لُوبون                                                         فَرِیکَه پَیَ گُوردِمُوم


        فَرِیکَه دَه وُنَیا                                                                 جا فِرِی پَیَ گُوردِمُوم

- جاجیم را بر لب بام افکنده ام و به دنبال مرغ خانگی می گردم.

جستجوی این مرغ بهانه ای بیش نیست، زیرا که من به دنبال آن پسر می گردم.

حَیاطِ بُونِ غُرغُریِ                                                           خَبَر مُورِجُورِ حُوری


       اِی تَوَقّوی اَز دِرِم                                                            دِل بوگوستیَرِم بُوری


این ترانه ها دارای احساسی ژرف است و از سر اخلاص، به اندازه ای که عاشق حاضر نیست معشوق را از خواب بیدار نماید .زیرا که لباس گرمی همراه ندارد و ممکن است دچار سرماخوردگی شود.

و نیز گاهی معشوق به کار کشاورزی و مزرعه داری مشغول است و با مرکب (قاطر و ...) گندم به خرمن می آورد، مورد ترحم عاشق است و عاشق بر قاطر نفرین می کند، زیرا کار آفتاب صورت او را سوزانده است و کار مداوم فرصت چاق کردن چپق را از او سلب نموده است:

آفِرَه کتیل گشِ                                                                  جِی رایون سَتَم کَشِ

حَرّومابِه کو قاطر                                                                مِنَرذِ چُپُق بِکَشِ

**


 قُربون بِشِم جاخاوی                                          دِلِمهِ بَرمِنا پابی 

  کمَرِیَ نِدِرِی                                                      مِتَرسِمِه ناچاقابِی                                    


  آنچه که در این ترانه ها بسیار جالب می نماید، ماهیت و جنس عاشق و معشوق است.

در این ترانه ها عاشق جنس مؤنث است و معشوق جنس مذکر، و این در ادبیات شفاهی اگر بی نظیر نباشد، کم نظیر است.

این ویژگی زبان تاتی در ادبیات شفاهی فرانسه نیز به چشم می خورد، و در آن جا نیز، جنس عاشق، مؤنث و جنس معشوق مذکر است.

در این ترانه ها عاشق به وصف معشوق می پردازد و داشته ها و زیبایی و ارزشهای او را وصف می کند، و خود را خوار و ذلیل او می داند و آرزوی آن دارد که طوق بندگی معشوق را بر گردن خویش بیاویزد.

به همین دلیل، این ترانه ها سراینده ای زن داشته اند و احساس موجود و نگاه متمرکز در این ترانه ها احساس و نگاهی زنانه و لطیف است. عاشق ابراز می کند، آرزوی وصال معشوق را دارد، اما افسوس که وصالی در کار نیست.

عدم وصال دو دلداده و عشق پاک موجود در این ترانه ها، عشق را آسمانی و شبیه به عشق عذری می کند و این نکته ای بس قابل تأمل است.

آرِ سَرَیّ گَندِم                                                                  خاکِ فَلَکِ سَر بَندِم

چِیَین دِلِمه بَرا                                                                  جا فِرِی جُشمون دِبَندِم

بر سر آسیاب دستی، مُشتی گندم ریخته ام و سرگرم آرد کردن آن هستم.

خاک بر سر این فلک عذار و دون که عزیزان را نابود می کند، و از این دنیا می برد.

چگونه قلبم راضی گردد و دل سپارم که چشمان او را پس از مرگ بر این دنیا ببندم


- در تمام این ترانه ها مورد خطاب پسر (فره) است و معشوق.

این سروده ها ترسیم کننده جامعه ای روستایی و کشاورزی هستند و سراینده برای معنی آفـرینی از ابــزار موجـود در جامعه خــود استفـاده می کند .


مانند: آلات کشاورزی کتیل (katil) جاجیم  ، جَنجَل janjal ، آرَه   سنگی ثابت در زیر، سنگی متحرک در رو با دسته ای چوبی برای چرخش سنگ رویی.                                                  

لامپا شِیشه طِلایِ                                                  دِل بُوگوستِه چِه بَلایِ


قربُون بِشِم جا زُلفِی                                                     تُک تِکش همه طِلایِ


- شیشه چراغ لَمپا از تابش نور، چون طلا می درخشد،

معشوق و خواسته دل، چقدر بلا و مایه زحمت روح و جان است.

(فدای (قربان) آن زلف تو گردم که نوک نوک (سرموها) آن، چون طلا می درخشد


و آوازه در ترانه زیر:

                                                                                                                                                                                                      

دِلاوِیِ آوازِه                                                                جِرجِرش بِیَه دَروازِه

دَروازِه زَن کِه گردَهِ                                                        شِلَه چَرقَتِ نُومازه

این ترانه ها از موسیقی بسیار بالایی برخوردارند.

هم موسیقی درونی و هم بیرونی (کناری).

موسیقی بیرونی، وزن، قافیه و گاه ردیف است و موسیقی درونی غالبا تکرار هم صدا و هم آوا.

دَسِمَه یِ مِسَه مالِه                                                         دَخیلِیمه زِیوَر خالِه


چِمِه اِی جِفت بازوبَندیِ                                                 جا تِتِه خانمری بالِه

- گاهی در توصیفات عاشقانه و مغازلات تاتی به نوعی «واسوخت» برمی خوریم. واسوخت مثل دماغ سوخت، مصدر بی نون (مرخم) است و به معنی اعراض عاشق از معشوق و طغیان در برابر سرکشی های اوست و در نهایت هشدار به او.

 این شیوه در ادب فارسی جایگاهی خوش دارد، رودکی، فرخی، حافظ از واسوخت سرایان سبک خراسانی و عراقی هستند.

اما اقلیم واسوختگویی در سیطره ملک وحشی بافقی است. او بزرگترین واسوخت سرایِ اقلیم ادب فارسی است. ترکیب بند معروف او، بهترین و زیباترین شاهد واسوخت گویی اوست:

ما چون ز دری پای کشیدیم، کشیدیم

امید ز هر کس که بریدیم، بریدیم

دل نیست کبوتر که چو برخاست، نشیند

از گوشه بامی که پریدیم، پریدیم

رم دادن صید، خود از آغاز غلط بود

حالا که رماندی، رمیدیم، رمیدیم

کوی تو که باغ ارم روضه خلد است

انگار که دیدیم، ندیدیم، ندیدیم

ترانه زیر نمونه واسوخت تاتی است:

ایسبیه شِی تَن مَیَه                                                          چُوما مَلِه ده گُذَر مَیَه

چِمِه آنیدِ ییندِه اِشتِه                                                       غَلَبه اِفاده مَیَه

ای معشوق، پیراهن سفید بر تن مکن و از کوی ما مگذر،

به خود مغرور مباش و ناز کم فروش،

چون خانواده ام به ازدواج من با تو رضایت نمی دهند،

زیرا که من، از تو زیباترم.

در این نوع ترانه ها، به نوع لباس، برخی اعتقادات، حکمت عامیانه، غدر فلک بی مقدار، و خرافات رایج زمان اشاره شده است که به لحاظ روان شناختی، جامعه شناسی و مردم شناسی دارای اهمیت است.


بطور مثال به لباس هایی چون کَمَریه ، شِلِه چَرقَتِه،  ، کوصِدرهِ  و ... اشاره شده است.


                        برای آگاهی بیشتر به کتاب تاریخ و فرهنگ تات مراجعه کنید


1- شاید منظور زحمت کندن چاه باشد

2- شاخه های درختان پر از چاقاله است ای پسر چوپان گوسفندهایت را به آغل بران

3- دکتر حبیب ، هنرمند دُف ، کربلایی احمد

4- غرش ابرها خبرها را به آسمانها می برد ای حوری درخواستی از تو دارم و آن این است که یارم را به من برسانی.

1- آن پسر که بارها را با (کتیل) جابجا می کند و در راهها سختی می بیند قاطرش چموش است و فرصت چاق کردن چپق از او گرفته است. (استاد قاسم طاهری -  سیادن در آینه تاریخ)

2- قربان خوابت بروم چه زیبا و با ناز خوابیدی دلم نمی آیـد بیـدارت کنم و از طــرفی لباس خـوبی (کمری) نـداری می ترسم سرما بخوری.

3- استاد قاسم طاهری سیادن در آینه تاریخ

1- وسیله حمل گندم، بر اسب یا قاطر سوار می کردند

2- نوعی روانداز پشمی

3- خرمن کوب

4- نوعی آسیاب دستی

5- همان

6- نوعی گردسوز با فتیله ای پهن

7- گرامافون

8- همان (گرامافون روی تاقچه موسیقی پخش می کند -  صدای باز شـدن در به گوش می رسـد او کیست که در می زند شاید نامزدم باشد که روسری شلّه بر سر دارد)

9- در دست ماله مسی دارم و به خاله زیور دخیل بسته ام (و امیدوارم) از تو می خواهم یک جفت بازوبند مرا در دستان دختر خانمت ببندی

1- نوعی پوستین

2- نوعی روسری

3- صدره آبی                                              از کتاب :تاریخ و فرهنگ تات




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
How you can increase your height?
سه شنبه 17 مرداد 1396 02:57 ق.ظ
It's very trouble-free to find out any matter on net as compared to textbooks, as I
found this piece of writing at this web site.
Can you increase your height by stretching?
دوشنبه 16 مرداد 1396 07:17 ب.ظ
I am really impressed with your writing skills as well as with the layout on your blog.
Is this a paid theme or did you modify it yourself? Anyway
keep up the nice quality writing, it's rare to see a nice blog
like this one today.
Foot Complaints
یکشنبه 15 مرداد 1396 11:00 ب.ظ
This paragraph is genuinely a pleasant one it assists new web
users, who are wishing for blogging.
Lola
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 05:06 ق.ظ
I've been browsing on-line more than 3 hours these days, yet I never found any
interesting article like yours. It's beautiful price sufficient for me.
In my view, if all site owners and bloggers made excellent content material as you did, the
net will likely be much more helpful than ever before.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر